FAHAMU KUHUSU SHERIA YA UCHAWI  TANZANIA.

Kwanza tufahamu sheria hii ni nini?

Witchcraft Act, Chapter 18 ni sheria ya Jinai ya Tanzania iliyoundwa “kuadhibu wachawi na vitendo vinavyohusiana na uchawi.”
Sheria hii tulikuwa nayo tangu kipindi cha ukoloni ilianzishwa mwaka 1928 na imepitishwa tena katika marekebisho kadhaa.
Madhumuni ya sheria ni kulinda jamii dhidi ya yale yanayohusishwa na imani za kichawi ambazo sheria inaona zinaweza kuleta madhara ya maana au ya hofu, uharibifu wa maisha, mali, au utu wa mtu.


Nini kinatambuliwa kama uchawi na nini ni kosa?

Kwa mujibu wa kifungu cha 2 cha sheria, neno “instrument of witchcraft”  yaani zana au vifaa vya kichawi limefafanuliwa kwa upana: ni kitu chochote kinachotumika, kinachokusudiwa kutumika, au ambacho wadau wanaamini kina nguvu ya kichawi. Hii inaweza kuwa vitalu, madawa, au vitu vyenye maana ya kishirikina.

Chini ya kifungu cha 3 cha sheria hiyo, makosa yatakayohusishwa na uchawi ni pamoja na:

Kujitangaza mwenyewe kuwa na nguvu za uchawi (kwa maneno au matendo).

Kumiliki, kutumia, kutengeneza, au kusambaza zana za uchawi.

Kumuomba, kumshawishi, au kumashauri mwingine kutumia uchawi au zana za uchawi.

Kutishia mtu kutumia uchawi dhidi yake au mali yake.

Kumtaja mtu au kumtuhumu kuwa “mchawi” yaani kumdanganya au kusema mtu ni mchawi bila uhalali wa kisheria.

Sheria pia inaelezea kuwa hata kama mtu hafanyi matendo makubwa ya kuharibu lakini anadai au anajaribu kuonyesha ana nguvu ya kichawi ni kosa. Hivyo, kuonesha imani ya uchawi au kuhamasisha wengine kwa imani hizo ni makosa.

Adhabu.

Kulingana na kifungu cha 5 cha Witchcraft Act:

Kosa la uchawi lenye nia ya kuleta madhara (kifo, ugonjwa, majeraha, madhila kwa mtu, jamii, mnyama au mali): adhabu ni kifungo kisichopungua miaka 7.

Kosa bila nia ya madhara makubwa yaani mtu akijihusisha na uchawi bila lengo la kuua au kujeruhi adhabu ni faini ya angalau Tsh 100,000 au kifungo cha angalau miaka 5.

Aidha, mtu anayehusiana na kushauriana, kuwakilia, au kuomba wengine wafanye uchawi (kwa mfano, mwenyewe au akienda kwa mtu mwingine) pia anaweza kuchukuliwa chini ya kifungu cha kujaribu au kuchochea (abetting/attempt).

Sheria pia inaruhusu mamlaka kama Mkuu wa Wilaya kuamuru mtu anayejihusisha na uchawi au anayekisiwa kufanya uchawi kuhamishwa eneo fulani, kama hatua ya kuzuia madhara au kuimarisha usalama wa jamii.


Katika mazingira gani sheria hii inaweza kutumika?

Sheria ya uchawi inaweza kutumika pale ambapo kuna dai, tuhuma au matendo yanayohusishwa na:

Matumizi ya zana za kishirikina au vitu vinavyodhaniwa kuwa na nguvu ya kichawi kama vile “viumbe”, “vitengenezwa”, dawa za kienyeji za kichawi, nyota, namba, ramli, au vipawa vya kipekee vinavyodhaniwa kuwa vinaweza kuathiri mtu au jamii kwa njia ya hofu, madhara, au uharibifu.

Matangazo ya umma au siri, kwamba mtu anaweza “kuweza kufanya uchawi” mfano, matangazo ya huduma zake kama mchawi au mganga wa kienyeji akisema anaweza kuleta au kuondoa mabaya, au kuchochea vitu vya kiroho.

Maombi ya uchawi, ushauri au uangalizi wa kimagharibi mtu akinunua huduma ya uchawi, akipeleka wengine kwa mganga, au akitia moyo vitendo hivyo.

Tuhuma za uchawi dhidi ya watu wengine ikiwa mtu anamshutumu mwingine hadharani au katika jamii kuwa ni “mchawi” bila ushahidi, jambo ambalo linaweza kusababisha hofu, ghasia, uonevu, au hata kuhamishwa. Sheria inawalinda watu wasiotuhumiwa kufanya uchawi dhidi ya tuhuma tu.

Vitendo vinavyolenga kuleta madhara kwa mtu, mali, jamii au mnyama kama vile kuomba nguvu za kichawi ili kuua, kujeruhi, kuonega, au kuumiza mtu au mali yake; au kuleta hofu, misukosuko, uharibifu wa utu, au kuhamasisha ghasia dhidi ya wengine.

Kwa hivyo, sheria hii inalenga si tu watu wanaodai kuwa wachawi, bali pia mawasiliano, ushawishi, matumizi ya vifaa, na vitendo vyovyote vinavyohusiana na imani au vitendo vya uchawi.


Changamoto, mijadala na mapendekezo ya mabadiliko

• Sheria hii ilitungwa wakati wa utawala wa kikoloni kwa baadhi ya wanasheria na wadau wa haki za binadamu, inachukuliwa kuwa ni utengano kijamii kwa sababu inaendeleza dhana za uchawi  jambo ambalo linaweza kutumika kupekua imani, tamaduni, au kuonekena kama unyanyasaji wa kijamii.
• Mapendekezo ya mabadiliko yamekuwa yakipendekeza kubadilisha vifungu vyenye ukosefu wa uwazi hasa kuondoa msuguano kati ya kile kinachoitwa “waganga wa tiba asili/traditional healers” na “wachawi” — ili kulinda haki za watu waliokuwa wakifanya mazoea ya tiba za kienyeji bila nia ya kuudhuru wengine.
• Pia kuna wito wa kuhakikisha kwamba sheria hiyo haichanganyi “imani, dini, au tiba ya kienyeji” na kwamba kesi zinazohusiana na dawa za kienyeji, tiba za jadi au matibabu ya asili zisingewekwa katika makosa ya uchawi bila ushahidi wa madhara. Na mwisho
• Na mwisho
• Witchcraft Act, Chapter 18 ni sheria ya kijinai yenye nguvu ya kisheria nchini Tanzania  imeandikwa ili kuziba mapengo ya jamii yanayohusiana na imani za kichawi, na kulinda watu dhidi ya madhara, ghasia, uharibifu wa mali, na vitendo vinavyotokana na hofu, uchungu, au unyanyasaji.
• Hata hivyo, sheria hii pia ipo katika mazingira magumu ya kijamii: tamaduni, imani, tiba za jadi na mila nyingi bado zinatambuliwa na baadhi ya watu kama sehemu ya maisha ya kijamii. Hivyo, utekelezaji wa sheria unahitaji kuelewa muktadha wa kijamii, haki za binadamu na uwazi ili kuepuka unyanyasaji wa kijamii na kuhakikisha haki ya mtu kutoonekana tu kama “mchawi” kwa imani au mila zake.