JINSI YA KUISHTAKI SERIKALI AU MAMLAKA ZA SERIKALI TANZANIA KATIKA MASHAURI YA MADAI, UTARATIBU WA NOTISI YA SIKU 90 NA MAMBO MUHIMU YA KUZINGATIA.

Utangulizi

Katika maisha ya kila siku, wananchi, wafanya biashara, taasisi na kampuni wanaweza kujikuta wakiwa na malalamiko au madai dhidi ya Serikali kutokana na vitendo au maamuzi ya taasisi za umma. Madai hayo yanaweza kutokana na kuvunjwa kwa mkataba, kutolipwa fedha, uharibifu wa mali, migogoro ya fidia, maamuzi ya kiutawala yasiyo halali au sababu nyingine zinazotambuliwa na sheria.

Tofauti na mashauri dhidi ya watu binafsi, kuishtaki Serikali kunafuata utaratibu maalumu wa kisheria. Serikali ina hadhi ya kipekee kama dola na kwa sababu hiyo sheria imeweka masharti maalumu yanayopaswa kufuatwa kabla na baada ya kufungua shauri.

Sheria kuu inayosimamia eneo hili ni Sheria ya Mashauri Dhidi ya Serikali (Government Proceedings Act, Cap. 5) pamoja na sheria nyingine kama Civil Procedure Code, Cap. 33 na sheria zinazoanzisha mamlaka mbalimbali za umma.


1. Je Serikali Inaweza Kushtakiwa?

Ndiyo. Pamoja na kuwa Serikali ina mamlaka ya kuendesha shughuli za umma, haiwezi kuwa juu ya sheria. Mwananchi au taasisi yenye madai halali anaweza kuishtaki Serikali kwa kufuata utaratibu uliowekwa na sheria.

Haki ya kuishtaki Serikali inatokana na dhana ya utawala wa sheria (rule of law), ambayo ina maana kuwa mamlaka zote za umma zinawajibika kufuata sheria na zinaweza kuwajibishwa pale zinapokiuka wajibu wao wa kisheria.

Hata hivyo, si kila hatua dhidi ya Serikali inaweza kuletwa kwa njia ya shauri la madai. Mlalamikaji lazima aonyeshe kuwa ana sababu halali ya kisheria ya kufungua shauri (cause of action).

2. Sheria Zinazosimamia Mashauri Dhidi ya Serikali

(a) Government Proceedings Act, Cap. 5

Hii ndiyo sheria kuu inayoweka utaratibu wa kuishtaki Serikali katika mashauri ya madai.

Sheria hii inaeleza mambo muhimu kama:

– Namna ya kuanzisha shauri dhidi ya Serikali;
– Mhusika anayepaswa kuwakilisha Serikali;
– Utaratibu wa kutoa notisi kabla ya kufungua kesi;
– Utekelezaji wa hukumu dhidi ya Serikali.

(b) Civil Procedure Code, Cap. 33

Sheria hii inaweka taratibu za jumla za mashauri ya madai, ikiwemo:

– Uwasilishaji wa hati za madai;
– Mwenendo wa kesi;
– Ushahidi;
– Maombi mbalimbali mahakamani.

Kwa mashauri dhidi ya Serikali, Civil Procedure Code hutumika pamoja na Government Proceedings Act isipokuwa pale ambapo sheria maalumu imeweka utaratibu tofauti.

(c) Sheria za Serikali za Mitaa

Mashauri dhidi ya Serikali za Mitaa husimamiwa pia na sheria zinazoanzisha mamlaka hizo, hususan:

– Local Government (District Authorities) Act, Cap. 287
– Local Government (Urban Authorities) Act, Cap. 288

Sheria hizi zinaweka masharti kuhusu mashauri dhidi ya mamlaka za Serikali za Mitaa.

3. Nani Anapaswa Kushtakiwa Kwa Niaba ya Serikali?

Katika mashauri mengi dhidi ya Serikali Kuu, mlalamikiwa anayewakilisha Serikali ni:

Mwanasheria Mkuu wa Serikali (Attorney General).

Hii ina maana kwamba mara nyingi si sahihi kumtaja Waziri, Katibu Mkuu au Afisa wa Serikali binafsi kama mlalamikiwa mkuu isipokuwa pale sheria inaporuhusu. Na hata ukitaja ni muhimu kuhakikisha unamjumuisha mwanasheria Mkuu wa Serikali na Wakili Mkuu wa Serikali (Solicitor General) kama Necessary Party.

Mwanasheria Mkuu wa Serikali ndiye mshauri mkuu wa Serikali katika masuala ya sheria na ndiye mwakilishi mkuu wa Serikali katika mashauri.

4. Mahakama Yenye Mamlaka ya Kusikiliza Shauri Dhidi ya Serikali

Kwa mujibu wa kifungu cha 8 cha Government Proceedings Act, mashauri ya madai dhidi ya Serikali hayawezi kuanzishwa katika mahakama yoyote bali yanafunguliwa katika Mahakama Kuu ya Tanzania.

Hivyo, kabla ya kufungua shauri ni muhimu kuchunguza:

– Aina ya madai;
– Mamlaka ya mahakama;
– Sheria inayotumika.

5. Notisi ya Siku 90 Kabla ya Kuishtaki Serikali Kuu

Moja ya hatua muhimu kabla ya kufungua shauri dhidi ya Serikali ni kutoa notisi ya nia ya kushtaki Serikali.

Kwa mujibu wa kifungu cha 6(2) cha Government Proceedings Act, Cap. 5, mtu anayetarajia kuishtaki Serikali anatakiwa kutoa notisi ya maandishi ya muda wa siku tisini (90) kabla ya kuanzisha shauri.

Lengo la notisi hii ni:

– Kuipa Serikali taarifa kuhusu madai;
– Kuwezesha Serikali kufanya uchunguzi;
– Kutoa nafasi ya kutafuta suluhisho kabla ya kesi.

6. Notisi ya Nia ya Kushtaki Serikali(Notice of intention to sue).

Kabla ya mtu kufungua shauri la madai dhidi ya Serikali au chombo cha Serikali, sheria inamtaka kwanza kutoa taarifa rasmi (notisi) ya nia yake ya kuishtaki Serikali.

Notisi hii inalenga kuipa Serikali muda wa kufahamu madai yanayokusudiwa kufikishwa mahakamani, kufanya uchunguzi wa jambo hilo, kutafuta suluhisho la kiutawala au kuandaa utetezi wake kabla ya kesi kuanza.

Utaratibu huu unatofautiana na mashauri dhidi ya watu binafsi ambapo kwa kawaida mlalamikaji anaweza kufungua kesi bila kutoa notisi maalumu isipokuwa pale sheria nyingine inapohitaji.

---

Notisi ya nia ya Kushtaki Serikali Kuu

Kwa mujibu wa Kifungu cha 6(2) cha Government Proceedings Act, Cap. 5, shauri dhidi ya Serikali haliwezi kuanzishwa na kusikilizwa mpaka mlalamikaji awe amewasilisha notisi ya angalau siku tisini (90) ya nia yake ya kuishtaki Serikali.

Notisi hiyo inapaswa:

1. Kuwasilishwa kwa Serikali, Wizara, Idara au Afisa anayehusika na jambo linalolalamikiwa;
2. Kueleza msingi wa madai (basis of claim);
3. Kutaja nia ya kufungua shauri endapo suala halitatatuliwa.

Aidha, nakala ya madai hayo inapaswa kupelekwa kwa:

• Mwanasheria Mkuu wa Serikali (Attorney General);
• Wakili Mkuu wa Serikali(Solicitor General).

---

Notisi Dhidi ya Serikali za Mitaa

Kwa upande wa Serikali za Mitaa, utaratibu umewekwa chini ya Local Government (District Authorities) Act, Cap. 287 na sheria zinazohusiana na mamlaka za Serikali za Mitaa.

Kwa mujibu wa Kifungu cha 193 cha Local Government (District Authorities) Act, Cap. 287, shauri dhidi ya Mamlaka ya Serikali ya Mtaa haliwezi kuanzishwa mpaka:

(a) Notisi ya siku tisini (90) ya nia ya kushtaki iwe imewasilishwa kwa Mamlaka husika;

(b) Nakala ya notisi hiyo iwe imetumwa kwa Mwanasheria Mkuu wa Serikali na Solicitor General.

Notisi hiyo lazima ionyeshe:

• Sababu ya madai (cause of action);
• Jina na mahali anapoishi mlalamikaji;
• Msaada au fidia anayoidai (relief claimed).

---

Namna ya Kuwasilisha Notisi

Notisi inapaswa kuwasilishwa kwa njia inayothibitisha kuwa ilifikishwa kwa mhusika sahihi.

Kwa Serikali za Mitaa, notisi inaweza kuwasilishwa kwa:

• Mkurugenzi Mtendaji wa Halmashauri; au
• Mtendaji Mkuu wa Mamlaka husika,

kupitia ofisi kuu ya mamlaka hiyo.

Ni muhimu kupata uthibitisho wa kupokelewa kwa notisi kwa sababu muda wa siku 90 huanza kuhesabika baada ya uwasilishaji halali.

---

Madhara ya Kutotoa Notisi

Kutotoa notisi inayotakiwa na sheria kunaweza kusababisha shauri kupingwa na Serikali kwa sababu halikufuata masharti ya lazima kabla ya kufunguliwa.

Kwa hiyo, hata kama mtu ana madai yenye msingi, kushindwa kufuata hatua hii kunaweza kuathiri ufanisi wa kesi yake.

---

Baada ya Kumalizika kwa Siku 90

Baada ya kipindi cha siku 90 kumalizika bila suluhisho kupatikana, mlalamikaji anaweza kuendelea kufungua shauri mahakamani.

Katika hatua hii anatakiwa kuhakikisha:

• Anamtaja mlalamikiwa sahihi;
• Anafuata mamlaka ya mahakama husika;
• Anaambatanisha nyaraka muhimu;
• Anafuata taratibu za Civil Procedure Code, Cap. 33.

Notisi ya siku 90 si jambo la hiari bali ni sharti la kisheria katika mashauri mengi dhidi ya Serikali. Lengo lake si kumzuia mwananchi kupata haki, bali kuweka utaratibu unaoipa Serikali nafasi ya kushughulikia madai kabla ya kutumia muda na gharama za kesi.

Mwanasheria au mtu anayetarajia kuishtaki Serikali anapaswa kuanza kwa kuhakikisha notisi imeandaliwa na kuwasilishwa kwa usahihi, kwa sababu hatua hii ni msingi muhimu wa uhalali wa shauri.

7. Makosa 10 Yanayoweza Kufanya Shauri Dhidi ya Serikali Lifutwe

(I) Kutokutoa notisi ya lazima

Hili ni kosa la kawaida linaloweza kuathiri uhalali wa shauri.

(II) Kumshtaki mtu asiye sahihi

Mfano kumtaja Afisa badala ya Serikali au mamlaka husika.

(III) Kufungua kesi mahakama isiyo na mamlaka

Mahakama lazima iwe na uwezo wa kisheria kusikiliza shauri hilo.

(IV) Kuchelewa kufungua shauri

Sheria za muda wa kufungua mashauri (limitation periods) lazima zizingatiwe.

(V) Kushindwa kueleza sababu ya madai

Hati ya madai lazima ionyeshe wazi haki iliyovunjwa.

(VI) Kukosa ushahidi muhimu

Madai lazima yaungwe mkono na vielelezo.

(VII) Kuomba msaada ambao mahakama haiwezi kutoa

Mahakama haiwezi kutoa amri kinyume na sheria.

(VIII) Kutofuata taratibu za kufikisha nyaraka

Nyaraka lazima zifikishwe kwa utaratibu unaotambulika.

(IX) Kuchanganya mashauri ya madai na mapitio ya kiutawala bila kuzingatia sheria

Baadhi ya maamuzi ya Serikali yanahitaji taratibu maalumu kama judicial review.

(X) Kupuuza sheria maalumu inayosimamia taasisi husika

Baadhi ya mamlaka zina sheria maalumu zenye masharti tofauti.


8. Utekelezaji wa Hukumu Dhidi ya Serikali

Tofauti na mdaiwa binafsi, utekelezaji wa hukumu dhidi ya Serikali una utaratibu maalumu.

Kwa kawaida mali za Serikali haziwezi kuchukuliwa kwa njia za kawaida za utekelezaji kama ilivyo kwa mtu binafsi.

Sheria imeweka utaratibu maalumu wa Serikali kutekeleza hukumu zinazotolewa dhidi yake, tutajadili utaratibu huu katika makala zijazo.

Hitimisho
Kuishtaki Serikali Tanzania ni haki ya kisheria, lakini haki hiyo lazima itekelezwe kwa kufuata utaratibu uliowekwa na sheria. Hatua muhimu zaidi ni kuhakikisha kuwa:

– Notisi ya siku 90 imetolewa pale inapohitajika;
– Mhusika sahihi ameshtakiwa;
– Mahakama yenye mamlaka imetumika;
– Taratibu zote za kisheria zimefuatwa.

Uelewa wa utaratibu huu humsaidia mwananchi kulinda haki yake na pia huisaidia Serikali kupata nafasi ya kushughulikia madai kwa njia sahihi kabla ya kufikia hatua ya kesi.