MAHAKAMA ZA WATOTO NCHINI TANZANIA: Ufafanuzi wa Kina Kuhusu Utaratibu, Sheria Husika, na Uwezekano wa Mtoto Kuwajibika kwa Jinai au Madai

Na Richard Kalokola — LegalJamii Blog

Utangulizi

Katika jamii yoyote ile, watoto ni kundi muhimu linalopaswa kulindwa na kuendelezwa kwa uangalifu mkubwa. Watoto, kutokana na hali yao ya umri na kutokukomaa kifikra, wanahitaji mfumo wa haki unaolinda maslahi yao, lakini pia kuwaelekeza wanapokosea. Tanzania, kama ilivyo kwa mataifa mengine yanayozingatia utawala wa sheria na haki za binadamu, imeanzisha mfumo maalum wa kushughulikia mashauri yanayohusiana na watoto, kwa kuzingatia miongozo ya ndani na ile ya kimataifa. Mfumo huu unajulikana kama Mahakama ya Watoto (Juvenile Court).

Katika makala hii, tutachambua kwa kina kuhusu dhana ya Mahakama za watoto nchini Tanzania, sheria zinazotumika, utaratibu wa mashauri yanayohusu watoto, na kujibu swali muhimu: Je, mtoto anaweza kuwa na hatia ya jinai au madai?

Falsafa ya Haki za Mtoto

Falsafa kuu inayoongoza Mahakama za Watoto inazingatia kanuni nne msingi za haki za mtoto:

1. Maslahi Bora ya Mtoto Kwanza (Best Interest of the Child):
Kila uamuzi unaomhusu mtoto unapaswa kulenga kwa kiwango cha juu maslahi yake bora.

2. Haki ya Kusikilizwa (Right to be Heard):
Mtoto ana haki ya kueleza maoni yake katika masuala yanayomhusu, na maoni hayo kuzingatiwa kwa mujibu wa umri na ukomavu wake.

3. Usawa na Kutobaguliwa (Non-discrimination):
Watoto wote wanapaswa kutendewa kwa usawa bila kujali asili yao, jinsia, au hali yao ya kijamii.

4. Haki ya Maendeleo (Right to Development):
Mtoto ana haki ya kupatiwa malezi bora, elimu, na fursa za kujifunza ili aweze kufikia uwezo wake kamili.

Dhana ya Mahakama za Watoto

Mahakama za Watoto ni vyombo vya kisheria vilivyoanzishwa mahsusi kwa ajili ya kushughulikia masuala ya watoto walio katika mgogoro na sheria, ama kama wahalifu, wahanga, au kama mashahidi. Lengo kuu si kuwaadhibu, bali kuwaelekeza na kuwasaidia watoto kurejea katika mstari sahihi wa maisha, huku wakilindwa dhidi ya manyanyaso na ubaguzi.

Nchini Tanzania, Mahakama za Watoto ni sehemu ya mfumo wa Mahakama wa nchi lakini zinasimamiwa kwa utaratibu maalum kwa mujibu wa sheria.

Sheria Zinazohusika

Sheria kuu zinazosimamia masuala ya watoto katika Mahakama za Watoto Tanzania ni kama ifuatavyo:

1. Sheria ya Mtoto ya mwaka 2009 (The Law of the Child Act, 2009)
Hii ndiyo sheria mama inayoweka msingi wa haki na ulinzi wa watoto, ikiwa ni pamoja na uanzishwaji wa Mahakama za Watoto (Kifungu cha 97). Sheria hii inabainisha masharti ya mashauri ya jinai, madai, na ustawi wa mtoto.

2. Sheria ya Mwenendo wa Makosa ya Jinai (Criminal Procedure Act, CPA)
Ingawa CPA inahusu zaidi watu wazima, baadhi ya taratibu zake hutumika pia katika mashauri ya watoto, isipokuwa pale ambapo Sheria ya Mtoto imeweka utaratibu mbadala.

3. Sheria ya Ushahidi (Evidence Act)
Sheria hii inatumika katika mashauri ya watoto kwa kuzingatia unyeti wa ushahidi unaotolewa na au dhidi ya mtoto.

4. Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, 1977
Hasa kupitia haki za msingi za binadamu na mtoto kama sehemu ya kulindwa kwa haki za wote bila ubaguzi.

5. Mikataba ya Kimataifa
Tanzania imeridhia mikataba mbalimbali kama vile Mkataba wa Haki za Mtoto (UN Convention on the Rights of the Child – CRC) na Mkataba wa Afrika wa Haki na Ustawi wa Mtoto (ACRWC).

Utaratibu wa Mashauri Katika Mahakama za Watoto

1. Uanzishaji wa Shauri

Shauri la mtoto linaweza kuanzishwa kwa aina mbili:

Shauri la Jinai: Mtoto anapokuwa anatuhumiwa kufanya kosa la jinai.

Shauri la Madai au Ustawi: Hili linahusu masuala kama malezi, ulinzi, au maslahi bora ya mtoto katika migogoro ya kifamilia au uangalizi.

2. Mamlaka ya Umri wa Kuwajibika

Kwa mujibu wa The Law of the Child Act, mtoto ni mtu yeyote mwenye umri wa chini ya miaka 18. Hata hivyo, suala la uwajibikaji wa kijinai linaangaliwa kwa makundi yafuatayo:

Chini ya miaka 10: Hawa hawawajibiki kwa kosa la jinai (presumption of doli incapax).

Miaka 10 hadi chini ya 12: Uwajibikaji hutegemea kama mtoto huyo alikuwa na uwezo wa kutambua kwamba anachokifanya ni kosa.

Miaka 12 hadi chini ya 18: Mtoto anawajibika kwa makosa ya jinai, lakini kupitia mfumo maalum wa Mahakama ya Watoto, na adhabu zinalenga zaidi marekebisho badala ya adhabu kali.

3. Kusikilizwa kwa Shauri

Shauri hushughulikiwa kwa faragha, na mahakama hufanyika bila watu wa nje au vyombo vya habari.

Mtoto anatakiwa kuwakilishwa na wakili au mlinzi wa kisheria (legal guardian).

Hakimu anayesikiliza shauri la mtoto anapaswa kuwa na mafunzo au uelewa wa masuala ya watoto.

4. Adhabu au Hatua za Marekebisho

Mahakama ya Watoto hailengi kutoa adhabu kali, bali hatua kama:

Onyo rasmi

Maagizo ya huduma ya jamii

Maelekezo ya kupelekwa kwenye shule ya maadili (approved school)

Uangalizi wa ustawi wa jamii

Mara chache sana kifungo, na ikiwepo, basi si kwenye magereza ya kawaida bali vituo maalum vya watoto.

Je, Mtoto Anaweza Kuwajibika kwa Jinai au Madai?

Katika Jinai:

Ndiyo, mtoto anaweza kuwa na hatia ya jinai iwapo ana umri wa miaka 10 au zaidi, kulingana na uwezo wake wa kuelewa kwamba kitendo alichokifanya ni kosa. Hata hivyo, mfumo wa Mahakama ya Watoto unalenga zaidi marekebisho badala ya adhabu kali.

Katika Madai:

Mtoto hawezi kushtakiwa moja kwa moja katika madai, lakini anaweza kuwa mhusika katika shauri la madai kupitia mlezi wake wa kisheria. Kwa mfano, katika mashauri ya malezi au madai ya fidia kwa niaba ya mtoto, mzazi au mlezi hufungua kesi kwa niaba yake.

Katika kuhitimisha,

Mfumo wa Mahakama za Watoto nchini Tanzania ni ushahidi wa jitihada za taifa hili katika kuhakikisha kuwa haki za watoto zinalindwa, huku pia jamii ikihimizwa kuwalea watoto kwa maadili mema. Kwa kutumia sheria mbalimbali na kuzingatia mikataba ya kimataifa, Tanzania imejenga mfumo unaolenga kurekebisha tabia za watoto wanaoingia katika migogoro ya kisheria, badala ya kuwaadhibu kwa ukali kupita kiasi.

Ni muhimu jamii ifahamu kuwa mtoto anaweza kuwajibika kwa matendo yake ya jinai, lakini uwajibikaji huu unapaswa kuelekezwa kwenye malezi na mabadiliko chanya badala ya kuwaangamiza watoto wetu kwa adhabu kali zisizo na tija kwa maendeleo yao ya baadaye.

Mapendekezo:
Kwa kuendeleza elimu kwa umma kuhusu Mahakama za Watoto na haki za mtoto, tunaweza kusaidia kujenga jamii yenye uelewa mpana wa haki za watoto na wajibu wa jamii katika malezi bora. Pia, wataalamu wa sheria wanapaswa kuendelea kutoa msaada wa kisheria kwa watoto wanaokumbwa na matatizo ya kisheria ili kulinda maslahi yao bora zaidi, ikizingatiwa kuwa siku za hivi karibuni kumekuwa na ongezeko kubwa sana la vitendo vya ukandamizaji na ukatili kwa watoto hapa Nchni. Hivyo jamii yetu inahitaji kuwa na uelewa mpana kuhusu haki za mtoto na ustawi wake kwa ujumla.