UTARATIBU WA KIKATIBA BAADA YA MAKAMU WA RAIS KUJIUZULU.

Kwa mujibu wa Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania

Utangulizi

Nafasi ya Makamu wa Rais ni mojawapo ya nafasi muhimu katika Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Makamu wa Rais ni msaidizi mkuu wa Rais katika mambo yote ya Jamhuri ya Muungano na hutekeleza pia majukumu anayokabidhiwa na Rais.

Kwa hiyo, linapotokea jambo la Makamu wa Rais kujiuzulu, kifo, au sababu nyingine inayosababisha nafasi hiyo kuwa wazi, Katiba haiachi nchi katika ombwe la kikatiba. Imeweka utaratibu maalumu wa kujaza nafasi hiyo.

1. Kujiuzulu kunamaliza umiliki wa kiti cha Makamu wa Rais

Ibara ya 50(2)(c) ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, 1977, inatambua kujiuzulu kama mojawapo ya sababu zinazomaliza muda wa Makamu wa Rais kushika kiti hicho.

Hivyo, pale Makamu wa Rais anapowasilisha kujiuzulu kwake kwa mujibu wa utaratibu unaotakiwa, anapoacha rasmi kushika nafasi hiyo, kiti cha Makamu wa Rais kinakuwa wazi (vacant). Kwa mujibu wa ibara ya 149 ibara ndogo ya (1) ya katiba  inaelekeza kwamba Mtu yeyote mwenye dhamana ya kazi yoyote iliyoanzishwa na Katiba hii (pamoja na kazi ya Waziri, Naibu Waziri au Mbunge, isipokuwa Mbunge ambaye ni Mbunge kwa mujibu wa madaraka ya kazi yake), aweza kujiuzulu kwa kutoa taarifa iliyoandikwa na kutiwa sahihi kwa mkono wake,

Hii ni tofauti na hali ambapo Makamu wa Rais anakuwa nje ya nchi au hawezi kutekeleza majukumu kwa muda. Kujiuzulu kunahusu kuacha kabisa ofisi, si kutokuwepo kwa muda.

2. Rais anatakiwa kuteua Makamu wa Rais mwingine

Hatua inayofuata ni uteuzi wa mtu mwingine.

Kwa mujibu wa Ibara ya 50(4), pale nafasi ya Makamu wa Rais inapokuwa wazi katika mazingira yanayotajwa na Katiba, Rais anatakiwa kuteua mtu mwingine kuwa Makamu wa Rais.

Muhimu zaidi, Katiba imeweka muda maalumu: uteuzi huo unatakiwa kufanyika haraka iwezekanavyo na kwa vyovyote vile ndani ya siku 14 tangu Makamu wa Rais aliyekuwa madarakani kuacha nafasi hiyo.

Kwa hiyo, Rais hawezi kuiacha nafasi hiyo wazi bila kikomo. Katiba imeweka ukomo wa siku 14.

3. Uteuzi wa Rais haukamiliki moja kwa moja

Hapa ndipo jambo muhimu linapokuja.

Mtu anayeteuliwa na Rais hawezi kuanza moja kwa moja kutekeleza majukumu ya Makamu wa Rais kwa sababu tu Rais amemteua. Ibara ya 50(4) inaeleza kwamba uteuzi huo unatakiwa kuthibitishwa na Bunge kwa kura ya wengi ya Wabunge.

Kwa lugha rahisi, mchakato ni:

Rais anateua → Bunge linathibitisha → Kiapo kinafuata → Makamu wa Rais mpya anaanza rasmi kushika madaraka.

Hili linaonyesha kwamba Bunge lina nafasi ya kikatiba katika kukamilisha uteuzi huo, kutokana na ukweli kwamba wabunge ndio wawakilishi wa wananchi na hivyo kuthibitisha kwao kunahesabika kama wananchi wamethibitisha.

4. Bunge linathibitisha uteuzi

Baada ya Rais kufanya uteuzi, jambo hilo huenda Bungeni kwa ajili ya kuthibitishwa. Katiba inataka uthibitisho huo ufanywe kwa kura ya wengi ya Wabunge.

Aidha, Bunge lenyewe limekuwa likitambua hitaji la kuwa na utaratibu mahsusi wa kushughulikia uthibitisho wa uteuzi wa Makamu wa Rais pale anapoteuliwa baada ya kipindi cha uchaguzi kupita.

Hii ina maana kwamba uteuzi wa Rais na uthibitisho wa Bunge ni hatua mbili tofauti za mchakato wa kikatiba.

5. Baada ya kuthibitishwa, Makamu wa Rais mpya anaapa

Ibara ya 48(2) inaweka wazi kwamba Makamu wa Rais aliyeteuliwa chini ya Ibara ya 50(4) ataapa na kushika madaraka baada ya uteuzi wake kuthibitishwa na Bunge.

Kwa hiyo, uthibitisho wa Bunge unatengeneza mazingira ya hatua inayofuata kuapishwa na kushika madaraka.

6. Kiapo kinafanyika mbele ya Jaji Mkuu

Kwa mujibu wa Ibara ya 49 ya Katiba, kabla ya kushika madaraka, Makamu wa Rais anatakiwa kufanya na kusaini Kiapo cha Utii pamoja na kiapo kingine kinachohusiana na utekelezaji wa majukumu yake, kama kitakavyoainishwa kwa mujibu wa sheria.

Kiapo hicho hufanyika mbele ya Jaji Mkuu wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Kwa hiyo, uteuzi pekee hautoshi. Kuna mlolongo wa kikatiba unaopaswa kukamilishwa.

7. Je, Serikali inasimama wakati nafasi ya Makamu wa Rais iko wazi?

Hapana.

Kujiuzulu kwa Makamu wa Rais hakumaanishi kwamba Serikali ya Jamhuri ya Muungano inavunjika au Rais anaacha kuwa madarakani.

Katiba imeweka mfumo wa kujaza nafasi hiyo bila kusubiri uchaguzi mkuu unaofuata. Rais anaendelea na majukumu yake, huku mchakato wa kumpata Makamu wa Rais mwingine ukiendelea kwa mujibu wa Ibara ya 50(4).

Hii ndiyo sababu ya kuwekwa kwa muda wa juu wa siku 14 katika Katiba ili kuepusha ombwe katika nafasi hiyo muhimu.

8. Je, lazima uchaguzi mpya wa Rais ufanyike?

Hapana.

Hili ni jambo ambalo mara nyingi linaweza kuchanganya.

Makamu wa Rais anachaguliwa pamoja na Rais katika uchaguzi wa Rais, lakini pale nafasi ya Makamu wa Rais inapokuwa wazi baada ya uchaguzi, Katiba imeweka utaratibu tofauti wa kuijaza nafasi hiyo.

Badala ya kuitisha uchaguzi mpya wa Rais kwa sababu tu Makamu wa Rais amejiuzulu, Rais huteua mtu mwingine na uteuzi huo kuthibitishwa na Bunge.

Kwa hiyo:

Kujiuzulu kwa Makamu wa Rais pekee hakusababishi uchaguzi mpya wa Rais.

9. Je, Makamu wa Rais mpya anakuwa na mamlaka sawa?

Ndiyo.

Baada ya uteuzi wake kuthibitishwa na Bunge na baada ya kuapa, mtu huyo anakuwa Makamu wa Rais kikatiba na anakuwa na majukumu ya ofisi hiyo.

Ibara ya 47 inaeleza kwamba Makamu wa Rais ni msaidizi mkuu wa Rais katika mambo ya Jamhuri ya Muungano, pamoja na kutekeleza majukumu mengine anayokabidhiwa na Rais.

Kwa hiyo, si “Makamu wa Rais wa muda” kwa maana kwamba Katiba inampa mamlaka pungufu. Anashika ofisi yenyewe kwa mujibu wa Katiba kama aliyokuwa nayo makamu wa awali aliyechaguliwa katika uchaguzi Mkuu.

Hitimisho

Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania imeweka utaratibu wa wazi wa kushughulikia nafasi ya Makamu wa Rais inapokuwa wazi kutokana na kujiuzulu.

Kwa msingi wa Ibara ya 50(2)(c) na Ibara ya 50(4), kujiuzulu kunamaliza kushika kiti cha Makamu wa Rais; kisha Rais anatakiwa kuteua mtu mwingine haraka iwezekanavyo na ndani ya siku zisizozidi 14. Mteule huyo lazima athibitishwe na Bunge kwa kura ya wengi kabla ya kuapa na kushika madaraka.

Kwa hiyo, kisheria, kujiuzulu kwa Makamu wa Rais hakusababishi Serikali kuanguka wala uchaguzi mpya wa Rais kuitishwa. Katiba inaweka utaratibu wa haraka wa kujaza nafasi hiyo ndani ya mfumo uliopo wa Serikali.